२.५ रामदास नव्हे सूरदास (वृंदा जोशी)

रामदास नव्हे सूरदास  

वृंदा जोशी

भीमसेन जोशी, बाबूजी, सी रामचंद्र, वसंतराव, छोटा गंधर्व, यशवंत देव... किती दिग्गजांची नावं घ्यावी! इंग्लंड / अमेरिकेच्या दोऱ्यावरून जाता-येता मँचेस्टरमध्ये बैठकी केल्याशिवाय या मंडळींचे समाधान होत नसे. आणि याचं मुख्य कारण म्हणजे रामदास गोठीवरेकर. संगीतावर अपार प्रेम, कलाकारांबद्दल प्रचंड आदर, कुणाशीही उत्तम संवाद साधण्याची कला यामुळे रामदासना भेटल्यावर कुणालाही एक वेगळंच समाधान मिळे. त्यामुळे  रामदासची अगदी पहिल्याच भेटीत कुणाशीही घट्ट मैत्री होई. मग काय, सतत मैफिली, मैफिलींच्या गप्पा आणि पुन्हा मैफिली... मॅंचेस्टर मध्ये संगीत उत्सव नित्यनेमाने घडू लागले.

रामदास आणि जया गोठीवरेकर या आगळ्या दांपत्याला आम्ही प्रथम भेटलो श्री. रामदास कामतांच्या कार्यक्रमाच्या वेळी १९७५ मध्ये. या भागात आम्ही नुकतेच आलो होतो. ही पर्वणी साधायची म्हणून उत्साहाने नेहमीप्रमाणे हॉल झाडायलाच वेळेआधीच पोचलो. थोड्या वेळाने एक धिप्पाड गृहस्थ एका सुंदर खाशा सुबक ठेंगणी बरोबर येताना दिसले. जवळ आल्यावर लक्षात आलं की ते अंध आहेत. आपुलकीने त्यांनी आमची चौकशी करीत रीतसर ओळख करून घेतली. त्यांची बायको जया पण छान मोकळी वाटली मैफिलीला सुरुवात झाली ते गृहस्थ, म्हणजे रामदास गोठीवरेकर, चक्क पेटीवर साथ  करायला बसले होते. आम्हालाही गाण्याची आवड असल्यामुळे रामदासशी हळूहळू परिचय वाढत गेला आणि रामदास ही काय चीज आहे हे कळायला लागलं. 

नंतर मात्र फिनिक्स पक्षाप्रमाणे त्यांनी नवजीवनात पदार्पण केलं. टायपिंग येत होतं मग ब्रेलचा आणि कॉम्प्युटरचा कोर्स केला, नव्या उमेदीने लंडन सोडून स्टॉकपोर्ट येथे पुनर्वसनासाठी दाखल झाले. सीमेन्स कंपनीत गाईड डॉग चार्लीला घेऊन नोकरीवर जायला लागले.  हा सगळा बदल स्वीकार करणं कुटुंबीयांनाही अवघड गेलं, पण जया अगदी सावली सारखी सतत बरोबर होती. नोकरी व्यतिरिक्त इतर वेळाचं काय करायचं हा एक मोठा प्रश्नच होता. भारतात रामदासना बासरी वाजवायचा छंद होता, गाण्याचा अतोनात षौक होता, पेटीशी पण ओळख होतीच. मग पुढे त्यांनी पेटीचा छंद जोपासला आणि पेटीच्या सुरांचा ध्यास घेत ते सूरदास बनले.  सुप्रसिद्ध पेटीवादक श्री पुरुषोत्तम वालावलकर यांना मानस गुरु मानून एकलव्याप्रमाणे पेटीची साधना सुरू करून त्यात खूप प्राविण्य मिळवले. सप्तसुरांच्या साथीने त्यांचे जीवन झंकारून उठले. स्वत:सारखे असंख्य संगीत प्रेमी त्यांनी गोळा केले. त्या सर्वांनाच आपली जुनी गाण्याची आवड पुन्हा सापडली आणि एक छान कलाप्रेमी मंडळ तयार झाले. सगळेच हौशी, तरुण, उत्साही मंडळी! गाण्याच्या मैफिली वीकएंडला रंगायला लागल्या. महाराष्ट्रातून कुठलेही  कलावंतही लंडनला आले की त्यांचा एक कार्यक्रम मँचेस्टर ला करण्याचा उपक्रम सुरू झाला. रामदास कामत, प्रभा अत्रे, बाबूजी, अभिषेकी असे प्रथितयश गायक त्यात होते. रामदास जयाचा त्यात अगदी सिंहाचा वाटा असायचा. कलाकारांची आपल्या घरी राहण्याची सोय करण्यापासून गरजेनुसार त्यांना पेटीची साथ करण्यापर्यंत हसतमुखाने दोघेही तयार असायचे. एकेकाळी नवोदित असलेल्या आशा खाडीलकर, उपेंद्र भट, अतुल उपाध्ये प्रथम इंग्लंडला येण्याचे श्रेय रामदासना देतात.  पंडित भीमसेन जोशी, वसंतराव देशपांडे, छोटा गंधर्व, शोभा गुर्टू आदी दिग्गजांना ऐकण्याचीची संधी इथल्या रसिकांना रामदासनीच दिली. सी.रामचंद्र, सुधीर फडके, यशवंत देव यासारख्या संगीतकारांचा स्नेह त्यांना लाभला आणि त्यांच्यामुळे आम्हालाही! स्थानिक कलाकारांच्या कार्यक्रमाचा ते एक महत्त्वाचा घटक होते.

आपल्या दृष्टीहीनतेचा बाऊ न करता अतिशय सकारात्मक उत्साही आनंदी जीवन ते जगत होते. सुरांप्रमाणेच सुरेची ही मस्ती घेत गप्पांचा फड रंगवत होते. अपघातामुळे प्रतिकूल परिस्थितीला तोंड द्यावे लागले याबद्दलची कटूता त्यांच्या बोलण्यात चुकूनही नसे. मला फक्त दिसत नाही एवढेच! असं ते म्हणायचे. तीव्र बुद्धिमत्ता आणि चौफेर वाचन यामुळे त्यांच्या सगळ्या विषयांवरच्या गप्पा ऐकणे हा एक सुखद अनुभव असायचा.  त्यांच्या सहवासात आलेली व्यक्ती अत्यंत प्रभावीत होऊनच परत जायची.  त्यांच्या घरी कधीही जा हसत सहज सुंदर अगदी अनौपचारिक स्वागत व्हायचे त्यामुळे कुणाला कधी संकोच वाटत नसे.

(गायिका रजनी जोशी , किर्ती शिलेदार ,सुलभा आपटे आणि वृंदा जोशी यांना साथ करताना पेटीवर रामदास गोठीवरेकर. फोटो सौजन्य : जया गोठीवरेकर)

जिद्द, हुशारी आणि परिश्रम यामुळे रामदास ने नोकरीतही सिस्टीम अनालिस्टचा हुद्दा मिळवला मायक्रोसॉफ्टसारखी कंपनी सुद्धा विकसित केलेले प्रोग्राम चाचणीसाठी त्यांच्याकडे पाठवीत असे. १९८४ मध्ये बीबीसीने रामदासबद्दल एक माहितीपट टीव्हीवर प्रसारित केला होता. २००२ च्या युरोपीय मराठी संमेलनात रामदासना उल्लेखनीय कामगिरीबद्दल मानपत्र देऊन गौरवीत केले होते. २००६ च्या आरंभी त्यांच्या संगीत सेवेने प्रभावित होऊन सौ. आशा व श्री माधव खाडिलकर यांनी आपल्या उत्तुंग संस्थेतर्फे इंग्लंडचे तबलापटू श्री मधुकर कोठारे आणि रामदास यांचा मोठा सत्कार विलेपार्ले येथे केला. रामदास अगदी भारावून गेले. ते खूप आनंदात होते पण पुन्हा एकदा नियतीने घाव घातला त्यांना अर्धांगवायुचाचा झटका आला, आता सतत अंथरुणावर खिळण्याची शिक्षा नशिबी आली डावी बाजू लुळी झाल्याने पेटीचा विरंगुळा ही बंद झाला. मनाची उभारी खचत चालली होती.  आता ते या  जगात नाहीत पण त्यांच्या पेटीचे सूर कानात सतत गुंजत राहतील अशा आपल्या मित्राबद्दल म्हणावेसे वाटते

स्पर्श बुद्धी श्रुतींच्या साह्याने उभारली नवीन सृष्टी
एका अंधाने आम्हा डोळसांना दिली जगण्याची दृष्टी!

– वृंदा जोशी

*****