२.१ शोध शिवनंदनाचा (श्रीकांत पट्टलवार )

 शोध शिवनंदनाचा

श्रीकांत पट्टलवार

झुरिक येथील युरोपियन मराठी संमेलनात समूह गायनाचा हा वेगळा अविष्कार सादर करण्याची मोहीम हाती घेतल्यावर सुरुवातीचे काही दिवस (खरंतर महिने) गाताना श्वास कुठे कसा आणि केव्हा घ्यायचा, वृंदगानाचे विविध नियम, ते आत्मसात करण्याचे तंत्र आणि मंत्र व त्यावर खास तयार केलेल्या खाणा खुणा शिकण्यात गेले. आय पॅड, मोबाईल, एमपी३ अशा विविध माध्यमातून नवीन सर्व रचना आम्हा वृंदगायकांना  वितरित झाल्या. घरोघरी वैयक्तिक अभ्यास सुरू झाला. मी पण नियमित रियाज सुरू केला. हळूहळू जाणवायला लागलं की पहिलच गाणं आपल्याला काही जमत नाही. किंबहुना हे गाणं आपल्याला कळलेलंच नाही. बाबूजींनी 'कुशलव रामायण गाती' असं म्हटल्याबरोबर प्रभू रामचंद्राच्या राज्यसभेचा विशाल सभामंडळ डोळ्यासमोर येतो. ‘दाटून कंठ येतो’ या गाण्याची  नुसती आठवण झाली तरी लगेचच डोळे पाणवतात. पण हे शिवनंदन गजानना म्हटलं त्या चिमुकल्या शिवनंदनाला मागे सारून श्री गजानन आपलं महाकाय रूप घेऊन क्षणार्धात पुढे यायचा. कितीही वेळा कितीही प्रकारे ही ओळ म्हटली तरी प्रत्येक वेळी गजाननच पुढे! शिवनंदन कधी दिसायचाच नाही. शिवनंदन जर डोळ्यापुढे येतच नाही, त्याचं रूप जर आपल्याला कळलच नाही, तर त्याला आवाहन तरी कसं करायचं? त्याचं गाणं तरी कसं गायचं? प्रत्येक वेळी गाण्यातल्या पहिल्या ओळीतच मी आपला शिवनंदनाला शोधायला निघायचो. मग मध्येच एखादा धक्का मिळायचा, आठवण करून द्यायला की आता तुझी तान आहे. तान तर सुटायचीच पण शिवनंदनही सुटायचा.

एव्हाना इतर सर्वांची उत्तरोत्तर प्रगती होत होती. इतकच काय पण घरातल्या लहान मुलांना सुद्धा सर्व गाणी अगदी श्वासा-श्वासासकट पाठ झाली होती. माझी प्रगती मात्र वर्षानुवर्षे एकाच वर्गात शेवटच्या बेंचवर बसून उपद्रव देणाऱ्या मुलांप्रमाणे सुरू होती.

बरं प्रॅक्टिसची आखणी अगदी काटेकोरपणे झालेली. मिनटा-मिनिटांचे वेळापत्रक तयार झालं होतं. सर्व सूचनांचे पालन खूप शिस्तीत सुरू होतं त्यामुळे नवीन विषय काढण्याची मुळीच सोय नव्हती. उलट गाणं तर जमतच नाही पण आमचा अमूल्य वेळ वाया जातो आहे असा शेरा मिळण्याची शक्यता जास्त होती. आणि माझी अस्वस्थता दिवसागणिक वाढतच होती.

मग या शिवनंदनाचा शोध जरा वेगळ्या प्रकारे घेण्याचा मी ठरवलं. सर्वप्रथम गणेश दर्शन मोहीम हाती घेतली. लग्नपत्रिका, रांगोळ्या, कॅलेंडर, पेंटिंग्स अशा विविध वस्तूंमधून त्याला शोधण्याचा प्रयत्न केला. म्हटलं काहींना कधी नारळात, तर कधी भोपळ्यात, तर कधी पिंपळाच्या पानात हवा तसा गणपती दिसतो तर आपल्याला पण आवडेल असा शिवानंदन का दिसू नये? हाती येतील त्या आरत्या, श्लोक अगदी अथर्वशीर्षातूनही शोध घेतला पण व्यर्थ. शेकडो गाणी ऐकली पण गणपतीला शिवनंदन म्हणून संबोधलेलं एकही मराठी गाणं सापडलं नाही. मग धाडस करून एकदा काही जाणकार मंडळींकडे हा विषय काढला. श्री गजाननाच्या मागे लपलेला शिवनंदन कोणी पाहिला का? असं विचारलं तर ‘देव तो अंतरात नांदती’ अशी ह. भ. प. स्टाईल प्रतिक्रिया मिळाली. शिवनंदन शोधाचा हाही एक मार्ग बंद झाला.

Large Hadron Collider (LHC) या प्रयोगात सहभागी होण्यासाठी स्वित्झर्लंड मधील जिनीव्हा या गावी सर्न इथे माझं जाणं येणं नेहमीच सुरू असतं. या प्रयोगातून ब्लॅक होल म्हणजे कृष्णविवर उत्पन्न होऊन ते संपूर्ण पृथ्वी गिळंकृत करेल अशी भीती काही मंडळींनी व्यक्त करून हा प्रयोग बंद करण्याची चळवळ सुरू केली होती. त्याचवेळी आइसलँड मधील व्होलक्यानिक ॲशच्या प्रकारामुळे आमचे दिग्दर्शक-मार्गदर्शक-गुरु श्री. अरुण सराफ महिनाभर भारतातच अडकून पडले होते. अशा प्रकारची विचित्र विघ्ने  पाहून कृष्णविवराच्या उत्पत्तीची शंका खरी ठरते की काय अशी मला पण भीती वाटू लागली होती. वाटलं की शिवनंदनाला या प्रकरणाचा सुगावा लागला असावा आणि संम्मेलनासाठी झुरिक ला जाण्यापूर्वी जिनिव्हा मार्गे जाऊन आधी या कृष्णविवरा चा प्रश्न सोडवावा असा विचार या विघ्नहर्त्या श्री गणेशाच्या मनात आला असावा. एकीकडे हा छोटासा शिवनंदन खरंच त्या कृष्णविवरात गेला आणि अडकला तर काय होईल अशी भीती वाटली तर दुसरीकडे खरंच तो जर जिनीव्हात आला असेल तर आपल्याला लवकर सापडू शकेल म्हणून थोडा आनंदही होऊ लागला.

जिनीव्हा पासून पन्नास-साठ महिलावर मॉन्टब्लॉंक नावाचं  एक सुप्रसिद्ध आणि अतिशय रम्य ठिकाण आहे. एका दुपारी सर्न मधली कामे आटोपून काही मित्रांबरोबर मॉन्टब्लॉंकच्या भेटीला गेलो होतो. चारही बाजूंना पांढऱ्याशुभ्र बर्फाच्छादित आल्प पर्वताच्या रांगा, मधूनच ढगाआडून  चकाकणारे लहान-मोठे सुळके , स्किईंग साठी आलेली रोप वे मधून खालीवर करणारी उत्साही मंडळी. एका रेस्टॉरंटच्या बाहेर बसून आम्ही त्या अवर्णनीय प्रसंगाचा आनंद घेत होतो. दुपारची वेळ होती. एक दोन तासांचा प्रवासही झाला होता. खाणं-पिणंही छान झालं होतं. त्यामुळे हळूहळू डुलक्याही येऊ लागल्या होत्या. कानात एमपी ३ मार्गे ‘हे शिवनंदन गजानना’ या गीताचं सतत श्रवण सुरू होतं त्यामुळे केंव्हा  डुलकी लागली हे कळलच  नाही. अचानक डोळे उघडले तर एका मोठ्या ढगा-आडून एक लखलखीत सुळका हळूहळू वर येत होता. अचानक मला आलप्सऐवजी हिमालय दिसू लागला. जसा जसा ढग पुढे सरकत होता तसा तसा वर येणारा कैलास पर्वतही स्पष्ट दिसू लागला होता. थोड्याच वेळात शंकराच्या जटेतील गंगा... ध्यानस्थ झालेले प्रत्यक्ष भगवान शंकर आणि मग शेजारीच बसलेली प्रसन्नवदनी पार्वती पण पुढच्याच क्षणी प्रकट झाली. अचंबित होऊन या दोघांना वंदन करण्यासाठी मी हात जोडणार तेवढ्यात भगवान शंकराच्या मांडीवर बसून इतके दिवस कसं झुलवत ठेवलं असं म्हणत माझ्याकडे पाहून हसणारा शिवनंदन मला दिसला. गणेशाचं हे लोभस रूप पाहून मी भारावून गेलो, धन्य झालो, माझा शिवानंदन मला सापडला, माझ्याशी बोलू लागला... आणि मी गाऊ लागलो...

हे शिवनंदन गजानना

हे शिवनंदन गजानना

गोड तुझे हे रूप पाहुनी

आनंदलो मी मना

हे शिवनंदन गजानना  ॥

 

वृंदगान हे तुला अर्पितो

सप्तसूर गुंफुनी

आळवितो अम्ही नाम तुझे रे

श्वासा-श्वासातुनी.

येशील का रे रसिक होऊनी

 सोबत संम्मेलना

 

हे शिवनंदन गजानना  ॥१॥

 

किती शोधले तुजला मी रे

 विशाल भूवरी

सुजन सांगती कीर्ती तुझी रे

वसशी तू अंतरी.

येशील का रे डोळ्या पुढती

मोजू किती मी क्षणा

 

हे शिवनंदन गजानना॥२॥

कैलासावर शंकर दिसले

ध्यानमग्न होऊनी

जवळ पार्वती प्रसन्न वदने

आशिष वितरी जनी

मांडीवरती शिवनंदन तू

मोहवी मम नयना

हे शिवनंदन गजानना॥३॥

- श्रीकांत पट्टलवार, ऋणकर्ण, यु. के.